شابک یا شماره استاندارد بین المللی کتاب (ISBN)

شابک یا شماره استاندارد بین المللی کتاب (ISBN)

(International standard book number)

یکی از مراحلی که ناشرین باید برای چاپ کتاب انجام دهند، اخذ مجوزهای مختلف برای چاپ کتاب است که از نهادهای مربوطه دریافت می شود. برای هر کتاب سه مجوز دریافت می شود:

_ شابک (شماره استاندارد بین المللی کتاب)

_ فیپا (فهرست نویسی پیش از انتشار)

_ فرم (مجوز) قبل از چاپ

شابک یک سیستم بین المللی برای شماره گذاری کتاب ها است که در آن هر کتاب شماره خاص خود را دارد. شابک یک رمز عددی است که از 13 رقم تشکیل شده است. رقم های شابک در چند گروه قرار داده می شود و هر گروه مفهوم خاص خود را دارد. یک گروه از رقم ها معرف زبان و منطقه جغرافیایی است. برای مثال صفر نمایانگر کشورهای انگلیسی زبان (مثل امریکا، استرالیا، بریتانیا، کانادا) و 964 شماره یا شناسه ملی ایران است. گروه دیگر از رقم ها، شناسه ناشر است که بر اساس میزان و حجم انتشار کتاب در آن ممکن است یک عدد یک رقمی یا چند رقمی باشد. گروه دیگر، شماره شناسه کتاب نزد ناشر است؛ و یک گروه دیگر از رقم ها، برای آزمایش درستی شبکه شابک است که رقم تصحیح یا وارسی نام دارد و با یک الگوریتم ساده به دست می آید.

شابک برای ثبت کتاب ها در کتابخانه های بین المللی و نیز برای سفارش دادن به کار می رود. در واقع شماره شابک به عنوان شناسنامه ی کتاب است. شماره شابک به صورت یک بارکد پشت جلد کتاب چاپ می شود و از آن برای کنترل خودکار استفاده می شود.در کتابخانه ها نیز از بارکد برای شناسایی کتاب ها و دسترسی راحت به مشخصات آن ها استفاده می شود.

یک نکته قابل توجه درباره شابک کتاب این است که وقتی ناشر اقدام به چاپ مجدد کتاب می نماید نیازی به اخذ شابک جدید نیست. اما اگر ویرایشی صورت بگیرد که متن کتاب یا شناسنامه آن تغییر کند نیاز است که شابک جدیدی دریافت شود. همچنین تغییر قیمت کتاب نیز نیاز به دریافت شابک دیگر ندارد. زمانی که یک اثری به چاپ می رسد که دارای چندین جلد است، نیاز است که یک شابک برای کل جلدهای آن در نظر گرفته شود و علاوه بر آن برای تک تک جلد ها نیز شابک گرفته شود. اگر یک کتابی قبلا توسط یک انتشارات به چاپ برسد و نویسنده تصمیم به این داشته باشد که تیراژهای بعدی را به انتشارات دیگری برساند،باید شابک جدید اخذ شود.

برای دریافت شماره شابک باید به اداره شابک (واقع در خانه کتاب) مراجعه شود که از وظایف ناشر کتاب است.

اخذ فیپا کتاب

فیپا ساخته شده از حروف ابتدایی عبارت "فهرست نویسی پیش از انتشار" است. به این معنا که فیپا فهرست نویسی توصیفی و تحلیلی کتاب پیش از انتشار و درج آن در صفحه حقوقی یا صفحه شناسنامه همان کتاب است.

به این معنا که تهیه اطلاعات کتاب شناختی لازم برای شناسایی و استفاده مجدد از یک کتاب بر مبنای قوانین و استانداردهای بین المللی را فیپا می گویند. در فیپا اطلاعاتی مانند اطلاعات نویسنده و کتاب که در بایگانی اداره اسناد ثبت می شود و شماره هایی مانند شماره کتاب شناسی ملی، رده بندی دیویی و رده بندی کنگره نیز برای کتاب چاپ می شود.

حال لازم است به توضیحاتی درباره فهرست نویسی بپردازیم تا مفهوم فیپا را بهتر درک کنیم.

فهرست نویسی فرآیندی است که برای آماده سازی یک کتاب یا یک مجموعه مکتوب انجام می شود تا دستیابی سریع و درست به آن کتاب یا مجموعه را میسر و ممکن سازد.

اگر بخواهیم درباره اهداف فهرست نویسی بحث کنیم مهمترین آن را برقراری نظم در کتاب به حساب می آوریم. نظم حاصل از فهرست نویسی به کتابدار و مراجعه کننده کمک می کند تا به راحتی کتاب مورد نظر خود را از میان انبوه کتاب های موجود در کتابخانه پیدا کنند. هر چند که در کتابخانه ها سعی بر آن است که کتاب های هم موضوع در مکان های مشابه باشند. از دیگر مزایای آن می توان به کاهش هزینه های ناشی از فهرست نویسی در کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی کشور، یک دستی در اطلاعات کتاب شناختی فهرست های کتابخانه های سراسر کشور و تسریع در پخش اطلاعات مربوط به انتشار یک اثر با جلوگیری از تکرار کار در سطح شبکه های ملی و بین المللی و در نهایت صرفه جویی در بودجه اشاره کرد. یکی دیگر از اهمیت های مهم فیپا سهولت در ایجاد شبکه های اطلاعاتی و سرعت بخشیدن به سرعت گردش اطلاعات می باشد.

حال سوال پیش می آید که ناشر برای اخذ فیپا باید از چه طریقی اقدام نماید؟

از آن جایی که اخذ فیپا بر اساس اصول و قواعد خاصی می باشد تنها در سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می شود. هرچند که امروزه انجام آن از طریق اینترنت نیز امکان پذیر می باشد. متقاضیان دریافت فیپا می توانند از طریق مراجعه به سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی  و انجام مراحل و پر کردن فرم های لازم آن را اخذ کنند.

در ادامه مواردی را ذکر میکنیم که اگر  در چاپ مجدد یک کتاب تغییر کنند باید فیپای جدید اخذ گردد:

الف) اگر عنوان کتاب تغییر کند.

ب) اگر در چاپ جدید یک اثر مترجم تغییر کند یا به گروه مترجمان، عضوی اضافه گردد.

ج) اگر صاحب اثر تصمیم بگیرد کتاب را در نشر جدیدی چاپ کند.

د) اگر تعداد صفحات کتاب تغییر کند.

ه) اگر قطع کتاب تغییر کند.

و) اگر از چاپ دوم به بعد کتاب ویرایش شود و متن آن تغییر کند.